De hel van Breendonk

Vanaf maandag 9 november om 21.25 uur op VRT Canvas en vanaf zondag 8 november op VRT MAX

Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt het Fort van Breendonk ingericht als SS-gevangenis. Joden, verzetsstrijders en politiek andersdenkenden worden er massaal opgesloten. Breendonk is onder het nazibewind officieel de enige plek in België en Noord-Frankrijk waar mag worden gemarteld: in 1942 wordt er een folterkamer geïnstalleerd waar gevangenen gewelddadig worden ondervraagd. Breendonk is de laatste plaats waar de nazi’s informatie uit de verzetsmensen kunnen slaan, alvorens ze te deporteren naar de vergeetput van de concentratie- en vernietigingskampen in het oosten. 301 Breendonk-gevangenen zullen tijdens hun verblijf in het kamp overlijden. Van de 3600 gevangenen die in het kamp belanden, zal ongeveer de helft de oorlog niet overleven. Gevangenen worden er ontmenselijkt, blootgesteld aan willekeurige terreur en onderworpen aan vreselijke dwangarbeid. Het kamp geniet al tijdens de oorlog een verschrikkelijke reputatie, de Hel van Breendonk is ook dan al een begrip.

Na de oorlog, in 1946, staan in Mechelen 23 beklaagden terecht voor de misdaden die ze in Breendonk hebben gepleegd. Het gaat voornamelijk om Belgische daders. Verschillende van hen worden ter dood veroordeeld en in 1947 geëxecuteerd. Dat proces, waarvan 4 uur audiomateriaal bewaard is gebleven, vormt nu, 80 jaar later, de rode draad in een nieuwe, driedelige VRT Canvas-documentaire.

In de docureeks De Hel van Breendonk neemt professor Koen Aerts (UGent / Archiefpunt) de kijker mee op een reis langs getuigen, historische locaties en archieven. Hij reconstrueert wat in Breendonk is gebeurd en plaatst de unieke geschiedenis van het kamp binnen het grotere verhaal van de Tweede Wereldoorlog. Aerts gaat daarbij op zoek naar de nuances en de grijswaarden: hij buigt zich over slachtoffers die dader worden, over daders die zich menselijk tonen, over hoe geweld razendsnel kan escaleren wanneer externe controle wegvalt.

Voor zijn onderzoek reist Aerts ook naar Dachau, het modelkamp van de nazi’s, dat als blauwdruk voor de andere kampen gold, en belandt hij in Buchenwald. Jedem das Seine, siert de toegangspoort er: Ieder krijgt zijn verdiende loon. Dat geldt zeker voor Valère De Vos, die zijn medegevangenen in Breendonk zo erg terroriseerde dat hij later bij aankomst in Buchenwald vrijwel meteen door oud-Breendonkenaren werd omgebracht.

Daarnaast brengt de reeks ook een achternicht van de Duitse kampcommandant Philipp Schmitt naar Breendonk. Hoe gaat zijn familie om met de wetenschap dat Breendonk onder zijn bewind uitgroeide tot een van de meest gewelddadige plekken in bezet West-Europa? Of zoals Henri Heimans, zoon van Breendonk-gevangene Genia, het in de reeks verwoordt: “Mijn vader heeft in Breendonk, Auschwitz en Mauthausen gezeten, maar hij heeft altijd gezegd: ‘Breendonk was veruit het ergste’.”

Nu de laatste getuigen zijn overleden, buigt de reeks zich over de vraag hoe de geschiedenis van de oude SS-gevangenis relevant blijft voor jongeren vandaag. Wat leert Breendonk ons over geweld, dictatuur, democratie? Om antwoorden te vinden op die vragen, duikt professor Aerts samen met Chris Van Den Wyngaert in het historische dossier van het Breendonk-proces. Van Den Wyngaert heeft als rechter in het Joegoslaviëtribunaal een rijke ervaring in het berechten van oorlogsmisdadigers. Ze zoekt én vindt verschillen en parallellen met wat er in Breendonk is gebeurd.

Tot slot snijdt Aerts ook een minder belicht thema aan: na de bevrijding doet Breendonk even dienst als een zogenaamd ‘wild kamp’ waar verdachten van collaboratie door het lokale verzet worden opgesloten. Ook daar gebeuren zaken die buiten de lijnen kleuren. Schrijver Jeroen Olyslaegers bezoekt het fort in die context voor de eerste keer. Ook hij zoekt antwoorden op vragen over de omstandigheden waarin zijn overgrootvader na de bevrijding in Breendonk belandt…

Aflevering 1

Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt het Fort van Breendonk ingericht als SS-gevangenis. Heel snel krijgt het kamp een verschrikkelijke reputatie. Gevangenen worden er onderworpen aan ondervoeding, dwangarbeid en terreur. Professor Koen Aerts reconstrueert de gruwel van het kamp, en duikt in de levens van enkele onfortuinlijke gevangenen.

Aflevering 2

Naarmate de oorlog vordert, escaleert het geweld. In 1942 wordt er in het Fort van Breendonk een folterkamer en executieplaats ingericht. Gevangenen voelen aan dat elke dag hun laatste kan zijn. Belgische SS’ers en kameroversten terroriseren hun landgenoten met harde hand. Een van hen zal dat met zijn leven bekopen. Kort voor het eind van de oorlog nemen enkele Breendonk-gevangenen wraak op hun voormalige beul…

Aflevering 3

De grootoom van Johnna Fox is tijdens de Tweede Wereldoorlog kampcommandant in Breendonk. Vandaag bezoekt ze voor het eerst de plek waar de broer van haar grootvader terreur zaaide. Schmitt zou in 1950 als laatste terdoodveroordeelde in België worden geëxecuteerd. De beladen geschiedenis van Breendonk laat ook sporen na bij schrijver Jeroen Olyslaegers. Hij bezoekt het Fort op zoek naar antwoorden over zijn overgrootvader…